Zdzisław Ludwik Wilhelmi
Biografia
Zdzisław Ludwik Wilhelmi urodził się 20 września 1921 roku w Łomży w rodzinie o żywych tradycjach patriotycznych, jako syn Mieczysława i Julii z Mościckich.
W okresie szkolnym ukończył liceum im. Tadeusza Kościuszki w Łomży (1939). Pierwsze dwa lata wojny spędził na terenach przyłączonych do ZSRR. Do lipca 1940 pracował jako nauczyciel w szkole we wsi Przytuły, następnie, do wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej, studiował na Wydziale Elektrycznym Politechniki Lwowskiej.
Do pracy konspiracyjnej przystąpił w październiku 1939 roku w Łomży, wstępując do SZP. Zajmował się nasłuchem radiowym i kolportażem prasy podziemnej. Do Związku Walki Zbronej przeszedł w sierpniu 1941 r. w Łomży, przyjmując pseudonim „Powój”. Używał również pseudonimów „Grysza” i „Narocz”. Wyszkolenie wojskowe otrzymał w Konspiracyjnej Szkole Podchorążych w Łomży, którą ukończył w 1942 roku w stopniu kaprala podchorążego. Po jej ukończeniu pełnił funkcje instruktora w Konspiracyjnej Szkoły Podoficerskiej.
Na polecenie dowódcy podjął pracę w Urzędzie Budownictwa Wojskowego (Heeresbauamt) w Łomży, co umożliwiło mu dostęp do koszar, magazynów i innych obiektów wojskowych. Zajmował się ewidencją stanu jednostek garnizonu, dostarczaniem informacji o zmianach uzbrojenia oraz ruchach oddziałów. W styczniu 1943 roku ubezpieczał ucieczkę więźniów z więzienia w Łomży, a latem tego roku uczestniczył w wykradaniu skrzyń z amunicją i zdobywaniu wykazów rozmieszczenia niemieckich jednostek na terenie Białostocczyzny i przyległych obszarów.
W październiku 1943 roku „Powój” został zatrzymany przez niemieckie władze wojskowe, ale udało mu się uciec. W listopadzie 1943 roku został odznaczony Brązowym Krzyżem Zasługi z Mieczami. Komendant obwodu łomżyńskiego AK odkomenderował go do dyspozycji komendanta obwodu, powierzając mu funkcję zastępcy szefa wywiadu Obwodu Łomżyńskiego. Kilka miesięcy później Wilhelmi został mianowany szefem wywiadu obwodu AK w Łomży. Prowadził systematyczne inspekcje placówek, prowadził szkolenia wywiadowcze, uczestniczył w akcjach bojowych oddziału „Mazur” i w likwidacjach szpicli oraz w utrudnianiu wywozu Polaków do Niemiec.
Równolegle do pracy w wywiadzie prowadził akcję „N” skierowaną do żołnierzy Wehrmachtu i niemieckiej administracji, która trwała od 1942 do 1944 roku. W maju 1944 roku otrzymał nominację na podporucznika w czasie wojny i został odznaczony Krzyżem Walecznych. Brał udział w operacjach podczas „Burzy” na Narwianych bagnach, w bazie „Kościółek” i w konfrontacjach z oddziałami niemieckimi. Konflikty z dowództwem pałacowych rozmów z armią czerwoną doprowadziły do rozwiązania zgrupowania, po czym Wilhelmi powrócił do konspiracji. W listopadzie 1944 roku został odznaczony Złotym Krzyżem Zasługi z Mieczami. W 1945 roku przekazał obowiązki i zaprzestał działalności konspiracyjnej.
Po zakończeniu wojny kontynuował karierę naukową. Wyjechał do Łodzi, gdzie studiował na Wydziale Elektrycznym Politechniki Łódzkiej i uzyskał dyplom magistra inżyniera elektryka (1948). Jako asystent Katedry Fizyki Technicznej pracował pod kierunkiem prof. Andrzeja Sołtana, a następnie przeniósł się do Warszawy, gdzie jako starszy asystent w Katedrze Atomistyki kontynuował studia na Wydziale Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego, uzyskując magisterium z fizyki (1952). W 1954 obronił doktorat z fizyki, a w 1956 Centralna Komisja Kwalifikacyjna nadała mu tytuł docenta. Od 1962 był profesorem nadzwyczajnym, a w 1971 tytuł profesora zwyczajnego nauk fizycznych. W 1955 dołączył do zespołu organizującego Instytut Badań Jądrowych i objął zakłady Fizyki Jądra Atomowego oraz Reakcji Jądrowych na UW.
Pod koniec 1970 roku powołano go na stanowisko Dyrektora Wydziału w Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej w Wiedniu. Po upływie mandatu wrócił na UW jako kierownik Katedry (później Zakładu) Fizyki Jądra Atomowego. W 1991 przeszedł na emeryturę, pozostając aktywny zawodowo. Jego dorobek obejmuje ponad 300 publikacji w dziedzinie fizyki jądrowej, liczne referaty i wychowanie wielu fizyków. Był także organizatorem Mazurskich Szkół Fizyki Jądrowej (1968–1988) oraz prezesem Polskiego Towarzystwa Fizycznego przez trzy kadencje od 1974 roku.
Był członkiem licznych towarzystw naukowych krajowych i międzynarodowych, m.in. American Physical Society, Institute of Physics (Wielka Brytania), New York Academy of Sciences i European Physical Society. W 1977 roku został korespondentem seniorem Ettore Majorana Centre for Scientific Culture. Był także czynnym członkiem Światowego Związku Żołnierzy AK i przez lata pełnił funkcje w Związku Żołnierzy AK oraz w PAN. W 1991 roku Prezydent RP nadał mu Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski, a w 2002 Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski. Z kolei w 2004 otrzymał Złotą Odznakę Zasługi Związku Żołnierzy AK. Zdzisław Wilhelmi zmarł 27 grudnia 2013 roku i został pochowany na cmentarzu Powązkowskim (kwatera 193-2-1).
Upamiętnienie: 28 marca 2017 roku w I Liceum Ogólnokształcącym w Łomży nadano pracowni fizyki imię profesora Zdzisława Wilhelmi.